De nacht van 23 op 24 juni – in Nederland bekend als Sint-Jansnacht en in Italië als de nacht van San Giovanni – is een bijzondere nacht. Dat ontdekte ik in Friuli Venezia Giulia, in het noordoosten van Italië, waar ik samen met de plaatselijke bevolking rond een vuur danste waarin gedroogde kruidenbossen werden verbrand.
Het is de nacht die voorafgaat aan de feestdag van Johannes de Doper, op 24 juni – een datum die in katholieke landen de geboorte van de heilige markeert, maar die haar wortels heeft in veel oudere culturen. Voor mij ging er een wereld open van traditionele gebruiken, kruidenkennis en verhalen die hier nog altijd levend zijn. Dit is wat mij werd verteld.
Tussen heidense en katholieke tradities
Johannes de Doper werd volgens de overlevering zes maanden vóór Jezus geboren en daarom valt zijn geboortedag precies zes maanden voor Kerstmis. Dat is geen toeval in een tijdrekening die eeuwenlang door het licht van de zon werd bepaald.
Rond deze datum bereikt de zon haar hoogtepunt: de zomerzonnewende. Daarna beginnen de dagen langzaam korter te worden, terwijl rond Kerstmis het omgekeerde gebeurt en het licht weer terugkeert. De energie van de zon is rond 23 en 24 juni op haar sterkst en alles wat je in deze dagen doet of meemaakt, zo vertelden de mensen in Friuli mij, is intenser, voller en krachtiger.
Vroeger maakten boeren dankbaar gebruik van die energie. Ze vroegen bescherming voor alles wat hun bestaan droeg: velden, oogsten, vee en familieleden. Ze verzamelden kruiden met die bedoeling, bonden ze samen en hingen ze op of verbrandden ze.
De kerk scheen daar aanvankelijk niet blij mee te zijn, zo gaat het verhaal, want het ritueel gaf mensen een gevoel van eigen kracht. De magie zat niet zozeer in de kruiden zelf, maar in de intentie waarmee ze werden verzameld en gebruikt. En wanneer die intentie door een hele gemeenschap werd gedeeld, werd ze alleen maar sterker.
Bovendien waren het voornamelijk vrouwen (heksen) die de kruiden kenden en toepasten, en kennis van geneeskrachtige planten was macht. Uiteindelijk accepteerde de kerk het gebruik, maar trok het naar zich toe door de kruidenbossen op 24 juni te zegenen. Wat eerst in het geheim gebeurde, werd zo een officieel ritueel.
Il mazzo di San Giovanni: de kruidenbos
Het hart van de viering is tot op de dag van vandaag de kruidenbos, in het Italiaans il mazzo di San Giovanni.
In de nacht van 23 op 24 juni worden kruiden geplukt en samengebonden met een rood lint. De bos wordt buiten gehangen zodat hij de ochtenddauw kan opvangen, of in een schaal water gelegd die een nacht buiten blijft staan. Dat water raakt doordrenkt van de geur en de werkzame stoffen van de kruiden en wordt de volgende ochtend op het gezicht aangebracht voor bescherming, gezondheid en voorspoed.
In sommige streken worden de kruiden zelfs bij het eerste ochtendlicht geplukt, nog nat van dauw. De bossen worden vervolgens gezegend en boven de buitendeur gehangen.
Elke streek, elk dorp en zelfs elke familie stelt de kruidenbos anders samen. Friuli Venezia Giulia strekt zich uit van de Alpen tot aan de Adriatische Zee en die verscheidenheid zie je terug in de planten die worden gebruikt. Aan de kust zijn ze kleiner en aromatischer, in de bergen weelderiger en groener.
Richting steden zoals Udine verschenen gaandeweg ook meer kruiden uit de moestuin in de bossen, terwijl de bescherming die men zocht verschoof van velden en vee naar familie en huis. In de grensstad Gorizia sijpelen invloeden uit Slovenië en Oostenrijk door, terwijl richting de kustplaats Grado de Venetiaanse traditie voelbaar blijft.
Wat het aantal kruiden betreft, geldt de regel van het oneven getal: zeven of negen soorten zijn gebruikelijk, maar ook eenentwintig komt voor. Elf, dertien en zeventien worden meestal overgeslagen. Belangrijker dan het aantal is echter de intentie waarmee je de bos maakt.
Die persoonlijke intentie wordt gedragen door de collectieve kracht van de traditie, en misschien is dat precies wat de magie ervan vormt.
Gisteren heb ik voor het eerst deelgenomen aan dit ritueel. In gezelschap van andere vrouwen maakte ik op de avond van 23 juni mijn eigen kruidenbos. Die heb ik vannacht in water buiten gezet. Vanmorgen rook het water aromatisch en kruidig. Het voelde heerlijk zacht op mijn huid.
Maar even terug naar gisterenavond. Toen onze kruidenbossen klaar waren, verbrandden de andere vrouwen hun inmiddels gedroogde bossen van vorig jaar, terwijl ik – bij gebrek aan een eigen oude bos – symbolisch gedroogde kruiden in het vuur gooide.
Daarna dansten we rond het vuur en onze verse kruidenbundels. Ook sprongen we om de beurt langs en over de vlammen, omdat dat volgens de overlevering extra bescherming, gezondheid en voorspoed zou brengen.
De kruiden en hun betekenis
Elk kruid in de bos heeft zijn eigen verhaal en werking. Sommige beschermen, andere zuiveren of genezen, weer andere zouden geluk aantrekken of kwade invloeden weren. Hieronder de kruiden die in Friuli traditioneel worden gebruikt, met hun eigenschappen zoals ze mij werden verteld.
Sint-janskruid (Hypericum perforatum) is onlosmakelijk verbonden met dit feest. Het bloeit precies rond 24 juni met kleine gele bloempjes en draagt de naam van de heilige. Al eeuwenlang wordt het gebruikt als kruid dat de stemming verlicht en helpt bij sombere gevoelens.
Wanneer je de bloemblaadjes tussen je vingers wrijft, kleuren ze donkerrood. Het bloed van Johannes, zeggen ze hier. In werkelijkheid komt er een rode olie vrij die bekendstaat als sint-jansolie of johanneskruidolie en die al generaties lang wordt gebruikt voor de huid en bij kleine verwondingen.
In veel delen van Europa werd Sint-janskruid bovendien boven deuren en ramen gehangen om ziekte, onheil en blikseminslag buiten te houden. Het gold als een plant die letterlijk het licht van de zomer in zich droeg.
Artemisia, oftewel bijvoet, is het kruid van de vrouwelijkheid en wordt ook wel erba della Madonna genoemd: het kruid van Maria. Door zijn bittere smaak stimuleert het de spijsvertering.
In de Traditionele Chinese Geneeskunde wordt het gebruikt voor moxibustie, waarbij gedroogde bladeren worden verbrand bij acupunctuurpunten om warmte diep in het lichaam te brengen.
Wrijf je een droog blad tussen je vingers, dan wordt het opvallend wollig. De geur bij verbranding is niet bijzonder aangenaam, maar houdt wel muggen op afstand.
In oude volksverhalen bevordert bijvoet dromen, intuïtie en helderziendheid. Reizigers droegen het vroeger in hun schoenen tegen vermoeidheid tijdens lange tochten, terwijl jonge vrouwen er volgens de overlevering kransen van vlochten om daarmee rond het Sint-Jansvuur te dansen.
Lavendel draagt bloempjes met twee kleine ‘lippen’ die rijk zijn aan etherische oliën. De plant staat symbool voor zuivering, rust en harmonie. Niet alleen het lichaam, maar ook het huis zou ermee tot rust komen. De geur werd van oudsher gebruikt om linnengoed fris te houden en negatieve energie uit huis te verdrijven. Mogelijk is de naam zelfs afgeleid van het Latijnse lavare: wassen.
Salie dankt haar naam aan het Latijnse salvare, redden of genezen, en staat bovenal voor gezondheid. De Romeinen beschouwden haar als een bijna heilige plant en oogstten haar volgens vaste rituelen. Eeuwenlang gold salie als hét kruid voor een lang leven, samengevat in het oude gezegde: “Waarom zou een mens sterven als er salie in de tuin groeit?”
Rozemarijn symboliseert moed, gezondheid en een lang leven, maar ook herinnering en trouw. Daarom werd het in veel delen van Europa gebruikt bij zowel huwelijken als begrafenissen. De altijd groene takjes maakten de plant tot een symbool van blijvende verbondenheid.
Munt (menta, verwant aan mente, geest) ondersteunt de spijsvertering en verfrist lichaam en geest. Volgens de volksgeneeskunde helpt de verfrissende geur om het hoofd helder te houden en gedachten te ordenen.
Wijnruit (Ruta graveolens) beschermt tegen angst en kwade geesten, al is de plant in grotere hoeveelheden giftig en kan zij huidirritatie veroorzaken. In Italië wordt wijnruit nog altijd gezien als een krachtige beschermplant tegen het boze oog, het malocchio. Daarom wordt zij vaak boven deuren gehangen.
Varen (Felce maschio) is misschien wel de meest mysterieuze plant van de nacht. Volgens een oude legende verkrijgt degene die in de nacht van 23 op 24 juni een bloeiende varen vindt magische krachten en verborgen kennis. Daarvoor is echter een zuivere geest nodig. Omdat varens nu eenmaal niet bloeien, zal dit niemand ooit overkomen.
Knoflook beschermt traditioneel tegen vampieren, kwade geesten en ziekten. In heel Europa werd knoflook gebruikt als bescherming voor huis, mens en vee. Dat de plant bovendien sterke antibacteriële eigenschappen bezit, maakt het gemakkelijk te begrijpen waarom zij zo’n reputatie kreeg.
Duizendblad (Achillea millefolium) dankt zijn Latijnse naam aan Achilles, de Griekse held die het kruid volgens de overlevering gebruikte om de wonden van zijn soldaten te verzorgen. De plant werkt bloedstelpend en werd door oogstende boeren vaak meegenomen naar het veld, waar kleine snijwonden aan de orde van de dag waren. Ook bij hevige menstruaties werd duizendblad traditioneel ingezet.
Kamille hoort eigenlijk ook thuis in de traditionele Friulische kruidenbos, maar is in grote delen van de regio vrijwel verdwenen. Daarmee staat de plant misschien ook symbool voor het verdwijnen van oude kruidenweiden en traditionele landbouwmethoden.
Roggelelie of oranjelelie (Gigli di San Giovanni) bloeit precies rond 24 juni en werd vroeger veel aangetroffen in bossen en op bergweiden. Inmiddels zijn deze lelies zeldzaam geworden en wettelijk beschermd. Ze groeien vooral nog op plaatsen waar de natuur lange tijd ongemoeid is gebleven.
Sedum (borracina) slaat water op in zijn dikke bladeren en kan daardoor lange droge periodes overleven. Misschien symboliseert de plant daarom wel veerkracht: het vermogen om moeilijke tijden te doorstaan en toch groen te blijven.
Voor mijn eigen bos koos ik uiteindelijk Sint-janskruid, bijvoet, lavendel, salie, wijnruit, knoflook en duizendblad. Bij het samenstellen van mijn kruidenbos heb ik me vooral gericht op mijn intentie. Ik koos zeven kruiden waarvan ik het gevoel had dat ik hun kwaliteiten op dit moment goed kan gebruiken. Ik heb niet gekeken naar kleur, vorm of hoe mooi de bos zou worden, maar puur naar wat de kruiden voor mij vertegenwoordigen. Sint-janskruid was daarbij een absolute must: een Sint-Jansbos zonder Sint-janskruid kon ik me eigenlijk niet voorstellen.
De boot van Sint-Johannes
Naast het vuur en de kruiden kent de nacht van 23 op 24 juni nog een ander ritueel: la barca di San Giovanni, de boot van Sint-Johannes.
Het is een vorm van waarzeggerij waarvoor weinig meer nodig is dan een glas water en een rauw eiwit.
De vrouwen vertelden me hoe je het doet: laat het eiwit voorzichtig, zonder te roeren, in het water glijden en zet het glas buiten zodat de nachtdauw zijn werk kan doen.
De volgende ochtend heeft het eiwit een vaste vorm aangenomen. Wie goed kijkt, ziet er vaak een zeilboot in door de draden die omhoogsteken – vandaar de naam.
Open zeilen beloven voorspoed, terwijl verwarde of gesloten zeilen op obstakels zouden wijzen. Sommigen lezen er ook in met wie ze zullen trouwen of wat het komende jaar voor hun gezondheid zal brengen. De uitleg verschilt per streek en leeft voort in de collectieve verbeelding.
Nocino: notenlikeur voor kerst
Een derde gebruik dat bij deze datum hoort, is het maken van nocino: een donkere notenlikeur die traditioneel met Kerstmis wordt gedronken.
Rond 24 juni zijn de groene walnoten normaal gesproken precies goed: jong genoeg om ze met één vloeiende beweging door te snijden. Door de warmere lentes van de afgelopen jaren rijpen ze echter steeds vroeger en zijn ze soms al over hun top tegen Sint-Johannes.
Voor ongeveer twee liter nocino heb je, zo heb ik mij laten vertellen, vierentwintig groene walnoten nodig, een liter alcohol van vijfennegentig procent, zevenhonderd gram tot een kilo suiker, driehonderd tot vijfhonderd milliliter water, de schil van één citroen, een kaneelstokje en drie à vier kruidnagels.
Was de walnoten, droog ze af en snijd ze in vieren – gebruik daarbij handschoenen, want de schil laat hardnekkige vlekken achter. Doe alles in een grote glazen pot, voeg de alcohol toe, sluit de pot en schud dagelijks zodat de suiker oplost.
Na ongeveer veertig dagen filter je het mengsel eerst door een fijne zeef en vervolgens door een katoenen doek. Maak een suikersiroop van water en suiker, laat deze afkoelen en meng hem met de gefilterde alcohol.
Giet de likeur vervolgens over in donkere flessen en laat haar minstens drie tot vier maanden rusten op een koele, donkere plaats. Voor de beste smaak wacht je zes tot twaalf maanden.
Johanneskruidolie zelf maken
Ook van johanneskruidolie, of sint-jansolie, kreeg ik het recept mee. Het blijkt verrassend eenvoudig zelf te maken.
Kort gezegd komt het erop neer dat je de verse bloemen gedurende vier tot zes weken laat weken in een plantaardige olie in vol zonlicht (!) totdat de olie dieprood kleurt.
Pluk de bloemen bij voorkeur rond de zomerzonnewende, midden op de dag, wanneer ze volledig openstaan. Gebruik alleen de bloeiende toppen en verwijder eventuele insecten.
Doe de bloemen losjes in een glazen pot en giet er voldoende olie over om ze volledig te bedekken. Een verhouding van één deel bloemen op twee delen olie werkt goed. Traditioneel worden hiervoor olijfolie extra vergine, rijstolie of zoete amandelolie gebruikt.
Dek de pot in de eerste week af met een ademende doek zodat eventueel vocht kan verdampen. Sluit hem daarna goed af en zet hem in de volle zon. Schud de pot dagelijks.
Na de maceratieperiode filter je de olie door een met gaas beklede zeef, knijp je de bloemen goed uit en giet je de olie over in donkere glazen flesjes.
De olie werkt verzachtend en wordt gebruikt bij kleine brandwonden, zonverbrande huid, irritaties en een droge huid. Ook wordt zij toegepast bij vermoeide spieren of pijnlijke voeten.
Er is wel één belangrijke waarschuwing: ga er niet direct mee de zon in. Door de hypericine in de plant kan de huid gevoeliger worden voor zonlicht.
Misschien is dat ook wel passend voor een plant die zo nauw verbonden is met de krachtigste zon van het jaar :-)
Lees meer
Decembertradities. Weet jij wat een Krampus is? (Ik wist het niet)
In de ban van kersttradities. Nog nooit zag ik zoveel kerststalletjes
Befana, heks die komt in de nacht van 5 op 6 januari
Lente recept. Omeletrolletjes met verse lentekruiden
Oma Anna’s kruidenomelet
Risotto met hopscheuten en brandneteltoppen
